श्री दुर्गा का द्वितीय रूप श्री ब्रह्मचारिणी हैं। यहां ब्रह्मचारिणी का तात्पर्य तपश्चारिणी है। इन्होंने भगवान शंकर को पति रूप से प्राप्त करने के लिए घोर तपस्या की थी। अतः ये तपश्चारिणी और ब्रह्मचारिणी के नाम से विख्यात हैं। नवरात्रि के द्वितीय दिन इनकी पूजा और अर्चना की जाती है।
जो दोनो कर-कमलो मे अक्षमाला एवं कमंडल धारण करती है। वे सर्वश्रेष्ठ माँ भगवती ब्रह्मचारिणी मुझ पर अति प्रसन्न हों। माँ ब्रह्मचारिणी सदैव अपने भक्तो पर कृपा दृष्टि रखती है एवं सम्पूर्ण कष्ट दूर करके अभीष्ट कामनाओ की पूर्ति करती है।
मंत्र
या देवी सर्वभूतेषु माँ ब्रह्मचारिणी रूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:।।
दधना कर पद्याभ्यांक्षमाला कमण्डलम।
देवी प्रसीदमयी ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा॥
पूजा विधि
देवी ब्रह्मचारिणी जी की पूजा का विधान इस प्रकार है, सर्वप्रथम आपने जिन देवी-देवताओ एवं गणों व योगिनियों को कलश में आमत्रित किया है उनकी फूल, अक्षत, रोली, चंदन, से पूजा करें उन्हें दूध, दही, शर्करा, घृत, व मधु से स्नान करायें व देवी को जो कुछ भी प्रसाद अर्पित कर रहे हैं उसमें से एक अंश इन्हें भी अर्पण करें। प्रसाद के पश्चात आचमन और फिर पान, सुपारीभेंट कर इनकी प्रदक्षिणा करें।
कलश देवता की पूजा के पश्चात इसी प्रकार नवग्रह, दशदिक्पाल, नगर देवता, ग्राम देवता, की पूजा करें। इनकी पूजा के पश्चात मॉ ब्रह्मचारिणी की पूजा करें।देवी की पूजा करते समय सबसे पहले हाथों में एक फूल लेकर प्रार्थना करें “ दधाना करपद्माभ्यामक्षमालाकमण्डलू। देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा ”।
इसके पश्चात् देवी को पंचामृत स्नान करायें और फिर भांति भांति से फूल, अक्षत, कुमकुम, सिन्दुर, अर्पित करें देवी को अरूहूल का फूल (लाल रंग का एकविशेष फूल) व कमल काफी पसंद है उनकी माला पहनायें। प्रसाद और आचमन के पश्चात् पान सुपारी भेंट कर प्रदक्षिणा करें और घी व कपूर मिलाकर देवी की आरती करें। अंत में क्षमा प्रार्थना करें “आवाहनं न जानामि न जानामि वसर्जनं, पूजां चैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वरी।
ध्यान
वन्दे वांछित लाभायचन्द्रार्घकृतशेखराम्।
जपमालाकमण्डलु धराब्रह्मचारिणी शुभाम्॥
गौरवर्णा स्वाधिष्ठानस्थिता द्वितीय दुर्गा त्रिनेत्राम।
Shri Durga Ka Dvitiy Rup Shri Brahmacharini Hain. Yahan Brahmacharini Ka Tatpary Tapashcharini Hai. Inhonne Bhagwan Shankar Ko Pati Rup Se Prapt Karne Ke Lie Ghor Tapasya Ki Thi. Atah Ye Tapashcharini Aur Brahmacharini Ke Nam Se Vikhyat Hain. Navratri Ke Dvitiy Din Inki Puja Aur Archana Ki Jati Hai.
Jo Dono Kar-Kamlo Me Akshmala Evan Kamandal Dharan Karti Hai. Ve Sarvashreshth Maa Bhagvti Brahmacharini Mujh Par Ati Prasann Hon. Maa Brahmacharini Sadaiv Apne Bhakto Par Kripa Drishti Rakhti Hai Evan Sampurn Kasht Dur Karke Abhisht Kamnao Ki Purti Karti Hai.
Mantra
Ya Devi SarvbhuTeshu Maa Brahmacharini Rupen Sansthita.
Namastasyai Namastasyai Namastasyai Namo Nam:..
Dadhna Kar Padyabhyankshmala Kamandlam.
Devi Prasidmyi Brahmcharinynuttma॥
Puja Vidhi
Devi Brahmacharini Ji Ki Puja Ka Vidhan Is Prakar Hai, Sarvaprtham Apne Jin Devi-Devtao Evan Ganon V Yoginiyon Ko Kalash Men Amatrit Kiya Hai Unki Phul, Akshat, Roli, Chandan, Se Puja Karen Unhen Dudh, Dahi, Sharkra, Ghrit, V Madhu Se Snan Karayen V Devi Ko Jo Kuchhh Bhi Prasad Arpit Kar Rahe Hain Usmen Se Ek Ansh Inhen Bhi Arpan Karen. Prasad Ke Pashchat Achman Aur Phir Pan, Suparibhent Kar Inki Pradakshina Karen.
Kalash Devta Ki Puja Ke Pashchat Isi Prakar Navagrah, Dashdikpal, Nagar Devta, Gram Devta, Ki Puja Karen. Inki Puja Ke Pashchat Maॉ Brahmacharini Ki Puja Karen.Devi Ki Puja Karte Samay Sabse Pahle Hathon Men Ek Phul Lekar Prarthana Karen “ Dadhana Karpadmabhyamakshmalakmandlu. Devi Prasidtu Mayi Brahmcharinynuttma ”.
Iske Pashchat Devi Ko Panchamrit Snan Karayen Aur Phir Bhanti Bhanti Se Phul, Akshat, Kumkum, Sindur, Arpit Karen Devi Ko Aruhul Ka Phul (Lal Rang Ka Ekvishesh Phul) V Kamal Kaphi Pasand Hai Unki Mala Pahnayen. Prasad Aur Achman Ke Pashchat Pan Supari Bhent Kar Pradakshina Karen Aur Ghi V Kapur Milakar Devi Ki Aarti Karen. Ant Men Kshama Prarthana Karen “Avahnan N Janami N Janami Vasarjnan, Pujan Chaiv N Janami Kshamasv Parmeshvri.